आजच्या आधुनिक जगात शॉपिंग ही एक विलक्षण घटना बनली आहे. पूर्वीच्या काळात खरेदी ही फक्त गरज भागवण्यापुरती मर्यादित होती. घरासाठी लागणाऱ्या वस्तू, कपडे, अन्नधान्य, थोडीशी सजावटीची साधने एवढ्यापुरताच तिचा आवाका होता. पण आज परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. खरेदी ही फक्त गरजेपोटी केली जाणारी कृती न राहता ती आता एक प्रकारची जीवनशैली, छंद, तसेच सामाजिक प्रतिष्ठा मोजण्याचे मापदंड बनली आहे. मोबाईलच्या स्क्रीनवर फक्त काही सेकंदांत एखादी वस्तू ऑर्डर करणे, दुसऱ्याच दिवशी घरपोच मिळणे, सतत येणाऱ्या जाहिराती, डिस्काउंट ऑफर्स आणि सोशल मीडियावरील इतरांचे जीवन पाहून आपल्याला हवेसे वाटणारे ब्रँड्स
या सगळ्यामुळे शॉपिंग हा एक अखंड चालणारा उत्सव झालेला आहे.
या अखंड खरेदीमागे मनुष्याची मानसिकता खूप महत्त्वाची आहे. जाहिरातींमधून निर्माण होणारी भ्रामक गरज, सोशल मीडियावरील दिखाऊपणा, नवनवीन ट्रेंड्सच्या मागे लागण्याची धडपड, सेल्स आणि ऑफर्समधून मिळणारे क्षणिक समाधान हे सारे मिळून शॉपिंगला एक व्यसनासारखे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. “रिटेल थेरपी” या संकल्पनेमागेही हेच लपलेले आहे. काही लोकांसाठी खरेदी म्हणजे ताण हलका करण्याचे, मन रमवण्याचे साधन असते, पण हा आनंद क्षणिक असतो आणि पुन्हा नवीन खरेदीची हाव निर्माण होते.
हे वेड वैयक्तिक पातळीवर कितीही सुखद किंवा आकर्षक वाटले तरी त्याचा परिणाम पर्यावरणावर अतिशय गंभीर स्वरूपाचा होतो. आपण एखादा शर्ट विकत घेताना किंवा नवीन मोबाईल हातात घेताना त्यामागे झालेली संसाधनांची नासाडी आणि प्रदूषण आपल्याला दिसत नाही. उदाहरणार्थ, एका साध्या कॉटन शर्टसाठी सुमारे दोन हजार सातशे लिटर पाणी लागते, जेवढे पाणी एक माणूस जवळपास दोन वर्षांत पितो. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर फक्त एका कपड्याच्या निर्मितीसाठी होतो हे आपण कधी विचारातही घेत नाही. त्याचप्रमाणे रंग, रसायने, ऊर्जेचा वापर यामुळे नद्या, जमिन व हवा यांचे प्रदूषण वाढते.
फॅशन उद्योगाला तर आज “फास्ट फॅशन” असे नाव मिळाले आहे. रोज नवीन कलेक्शन, स्वस्त दरात आकर्षक डिझाईन्स, एका सीझननंतर निरुपयोगी ठरणारी वस्त्रे या सगळ्यामुळे कचऱ्याचा ढीग वाढत आहे. जुने कपडे सर्रास फेकले जातात आणि ते बहुधा जमिनीत पुरले जातात किंवा जाळले जातात. परिणामी हरितगृह वायू उत्सर्जन वाढते. जागतिक स्तरावर फास्ट फॅशन उद्योगच एकट्याने कार्बन उत्सर्जनाच्या जवळपास दहा टक्के जबाबदार आहे, जे विमान आणि जहाज वाहतुकीच्या एकत्रित उत्सर्जनामुळे होते.
फक्त कपड्यांपुरतेच मर्यादित नाही, तर इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंच्या खरेदीमुळे निर्माण होणारा ई-कचरा ही आणखी एक भीषण समस्या आहे. मोबाईल, लॅपटॉप, टीव्ही, बॅटऱ्या यांची अदलाबदल आता काही वर्षांनी नव्हे तर काही महिन्यांनी केली जाते. या वस्तूंमधील धातू आणि विषारी रसायने जमिनीत मिसळून पाण्याचे प्रदूषण वाढते. काही वेळा ते थेट समुद्रात पोहोचतात आणि संपूर्ण फूड चेनमध्ये प्रवेश करून मानवासह सर्व सजीवांसाठी घातक ठरतात.
ऑनलाइन शॉपिंगमुळे प्रचंड प्रमाणावर प्लास्टिक पॅकेजिंग तयार होत आहे. एका छोट्या वस्तूसाठीही अनेक थरांचे प्लास्टिक, बबल रॅप, टेप यांचा वापर होतो. हे प्लास्टिक सहज नष्ट होत नाही. शेकडो वर्षे ते जमिनीत तसेच राहते किंवा पाण्यात जाऊन समुद्री जीवांना घात क ठरते. दरवर्षी लाखो समुद्री पक्षी, कासव, मासे प्लास्टिक खाऊन मरतात.
या अतिखरेदीमुळे जंगलतोड आणि नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हासही वाढतो. फर्निचर, पेपर, पॅकेजिंगसाठी मोठ्या प्रमाणावर झाडे तोडली जातात. धातू, खनिज यासाठी खाणी उकरल्या जातात. एकीकडे प्रदूषण तर दुसरीकडे जैवविविधतेचा नाश या दोन्हींचा फटका थेट पृथ्वीच्या पर्यावरणीय संतुलनावर बसतो. हवामान बदल, जागतिक तापमानवाढ, पाणीटंचाई यामागे या अतिखरेदी संस्कृतीचा मोठा वाटा आहे.
या सर्व परिणामांचा मानवी समाजावर दुहेरी परिणाम होतो. नैसर्गिक पर्यावरण नष्ट होतच आहे, शिवाय मानसिक पर्यावरणही बिघडते. सतत नवनवीन वस्तू घेण्याची हाव लागल्याने असमाधान, ईर्ष्या, स्पर्धा आणि ताण वाढतो. लोक जे मिळाले आहे त्यात समाधान मानत नाहीत, तर नेहमी अधिकची अपेक्षा करतात. यामुळे पैशाचा ताण, कर्जबाजारीपणा, कुटुंबातील वाद या समस्या वाढतात. म्हणजेच शॉपिंगचे वेड फक्त पृथ्वीचे नाही तर माणसाचेही आरोग्य आणि आनंद हिरावून घेत आहे.
या परिस्थितीत बदल घडवणे ही काळाची गरज आहे. आपल्या खरेदीच्या सवयी बदलल्याशिवाय पर्यावरणाचे रक्षण होऊ शकत नाही. सर्वप्रथम गरज आणि हव्यास यातला फरक ओळखायला हवा. नुसत्या आकर्षणामुळे किंवा ऑफरच्या मोहात पडून खरेदी केल्यास ते पर्यावरणावर थेट ताण आणते. टिकाऊ, चांगल्या दर्जाच्या वस्तू घेणे, जुने कपडे वा गॅझेट्स रीसायकल करणे, स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन देणे, प्लास्टिकला नकार देणे या छोट्या छोट्या गोष्टी केल्यास मोठा फरक पडू शकतो.
आज अनेक ठिकाणी “शेअरिंग इकॉनॉमी” ही संकल्पना उदयास येत आहे. कपडे, पुस्तके, वाहने यांचा सामायिक वापर केल्यास खरेदी कमी होते. तसेच पर्यावरणपूरक उत्पादने घेण्याची सवय लावल्यास प्रदूषणाचे प्रमाण घटते. विशेष म्हणजे, खरेदी ही आपली ओळख ठरवणारी गोष्ट नसून आपली जीवनशैली कशी आहे यावर खरा मापदंड अवलंबून असतो. म्हणूनच आज प्रत्येकाने “जगण्यासाठी खरेदी करा, खरेदी करण्यासाठी जगू नका” हा संदेश आपल्या जीवनात उतरवणे आवश्यक आहे.
एकीकडे ग्राहकांनी आपली सवय बदलणे महत्त्वाचे आहेच, पण उद्योग व शासन यांची जबाबदारीसुद्धा तेवढीच मोठी आहे. उत्पादन करताना पर्यावरणपूरक पद्धती वापरणे, पुनर्वापरास प्रोत्साहन देणे, प्लास्टिकवर नियंत्रण ठेवणे, प्रदूषणावरील कडक कायदे राबवणे या सगळ्या पायऱ्या जर एकत्रितपणे उचलल्या गेल्या तरच भविष्यातील पिढ्यांसाठी शाश्वत जीवनशैली शक्य होईल.
निष्कर्ष असा की, शॉपिंगचे वेड ही केवळ वैयक्तिक समस्या नसून जागतिक पातळीवरील पर्यावरणीय संकट आहे. आपण वापरत असलेली प्रत्येक वस्तू ही केवळ आपल्या आयुष्याचा भाग नसून ती पृथ्वीच्या संसाधनांवर झालेला प्रचंड ताण दर्शवते. म्हणूनच खरेदीकडे केवळ ग्राहकाच्या नजरेतून न पाहता ती पृथ्वीच्या हिताच्या दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. शॉपिंग ही गरज आहे, परंतु तिचे वेड आपल्याला आणि आपल्या पर्यावरणाला विनाशाकडे घेऊन जात आहे. आजपासूनच आपण सजग झालो तरच उद्याचे भविष्य हिरवेगार, प्रदूषणमुक्त आणि आरोग्यदायी राहील.
✍️विजय वैशाली दत्ताराम पराडकर-आण्णा
समन्वयक – पालघर जिल्हा
